Şeybaniler (Özbekler, Şibaniler, Şibanoğulları)

**O'NEAL** · 23-10-2007, 00:03

Şeybaniler (Özbekler Şibaniler Şibanoğulları)On beş ve on altıncı yüzyıllarda Mâverâünnehir’de hüküm süren Türk İslâm devleti. Adını Muhammed Şeybânî Handan alan bu devlete Özbekler de denir.

Timur Han'ın 1405’te ölümünden sonra zayıflayan Timur İmparatorluğu

parçalanmaya başladı. Bu sırada Aral Gölünün ve Seyhun Irmağının kuzeyindeki bölgede dağınık olarak yaşayan Özbekler

Ebü’l-Hayr’ın idaresinde toplanarak

1428’de

onu

kendilerine han ilan ettiler. Özbeklerden ayrılan Kırgız Kazaklarını yeniden hakimiyeti altına almaya çalışan Ebü’l-Hayr

1468’de bir savaşta vefat etti. Ebü’l-Hayr’ın vefatından sonra

Özbekler

Çağatay Moğol hükümdarı Yûnus Hana yenilerek dağıldılar. Yûnus Han

Ebü’l-Hayr’ın oğlu Şah Budak’ı öldürttü. Dağınık halde bulunan Özbekler

bu hâdise üzerine Şah Budak’ın oğlu Muhammed Şeybek'in (Şeybânî) etrafında tekrar toplanarak güneye doğru inmeye başladılar.

Bu hâdiseden sonra

Şeybânîler adını alan Özbekler

ilk zamanlar Çağatay Hanı Mahmud Hanın himayesine girerek Türkistan’a yerleştiler. Bu sırada Timuroğulları Devletindeki iç karışıklıktan istifade ederek

1500’de Buhâra’yı zaptedip

Timur Hânedânına son verdiler. Mâverâünnehir tahtına Muhammed Şeybek geçti. Harezm

Hive

Belh ve Herat’ı ele geçirdiler. Çağatayların elinde bulunan Taşkent’i de zapteden Özbekler

Çağatay Hanı Mahmud Hanla kardeşi Ahmed Hanı esir aldılar. Böylece Türkistan

Mâverâünnehir

Fergana ve Horasan bölgelerine hakim olup

Orta Asya’nın en güçlü devleti hâline geldiler.

İran’da bulunan Akkoyunlu Devleti'ni yıkarak

hakimiyeti ele alan Safevîler

Sünni itikadda olan Özbeklere karşı

Horasan’ı ele geçirmek üzere harekete geçtiler. Sünni Müslümanların hâmisi durumunda olan Muhammed Şeybek

Şah İsmail’in Ehl-i sünnet itikadını kabul etmesini ve kendisine boyun eğmesini istedi. İsteklerinin yerine getirilmemesi hâlinde

bütün Âzerbaycan ve İran topraklarını elinden alacağını bildirdi. Bu sırada Osmanlılar'ın da desteğini alan Özbekler

Safevîlere karşı mücadeleye başladılar. İkinci Bayezid Han

Muhammed Şeybek’i

Şah İsmail’e savaş açması için destekledi. Muhammed Şeybek’in oğlu Muhammed’in

Kırgızların saldırısına uğramasını fırsat bilen Safevîler

harekete geçerek Horasan’ı zaptedip Meşhed’e girdiler. Merv yakınlarında Özbekleri mağlup ederek Muhammed Şeybek’i şehit ettiler (1510).

Yeniden bir araya gelen Özbekler

1512’de

Şiî-Safevî kumandanı Necmî Sânî ile Bâbür’ü Goncdevan’da büyük mağlubiyete uğrattılar. Böylece Buhâra

Semerkand ve Mâverâünnehir bölgeleri

tekrar Özbeklerin hakimiyetine girdi. Yeniden iktidarı ele alan Şeybânîler Hânedânı

16. yüzyıl boyunca

Mâverâünnehir bölgesinde hüküm sürdü. Semerkand’ı devlet merkezi olarak seçen Özbekler

Muhammed Şeybek’in amcası Köçküncü Han devrinde

Horasan’ın bir bölümünü

Meşhed ve Esterâbâd’ı

Safevîlerden aldılar. Fakat Meşhed ve Herat yakınlarındaki Türbe-i Şeyh-i Cem denilen yerde yapılan savaşta Şah Tahmasb’a yenilince

buralar yeniden ellerinden çıktı. Bu sırada Hindistan’da bir Müslüman-Türk devleti kuran Babür

Özbeklerin mağlubiyetinden istifade ederek

Mâverâünnehir bölgesini ele geçirmek istedi. Oğlu Hümâyun Şah'ı

Semerkand üzerine gönderdi. Fakat

Özbeklerin güçlü olması ve Bâbür’ün Hindistan’daki işleri sebebiyle bir sonuç alamadı.

Muhammed Şeybek’ten sonraki Özbek hanlarının en güçlüsü olan İkinci Abdullah Han

dağılan Özbek boylarını toplayıp güçlü bir hâle getirdi. 1557’de Buhâra’yı tekrar ele geçirerek başşehir yaptı. Babası İskender’i bütün Özbeklerin hanı ilan etti. Belh

Semerkand ve Taşkent ile Sirideryâ'nın (Seyhun) kuzeyindeki bölgeyi ve Fergana’yı tekrar hakimiyeti altına aldı. Babası adına hüküm sürdü. 1582’de Sarısu ve Turgay arasındaki Uludağ’a kadar uzanan bir sefer düzenleyip

Bedahşân

Horasan

Gîlan ve Harezm’i ele geçirdi. 1583’ten itibaren

ülkeyi kendisi idare etti. İran Şahı Abbas

1597’de Herat’ta Özbekleri yenerek Horasan’ı ele geçirdi. İkinci Abdullah Hanın oğlu Abdülmü’min

Belh’i idare etmekteyken babasına isyan etti. Bunu fırsat bilen Kırgızlar

Taşkent bölgesini işgal ettiler. 1598’de İkinci Abdullah Hanın vefat etmesinden altı ay sonra oğlu Abdülmü’min de öldürülünce

Özbekler ülkesinde hakimiyet Şeybânîlere akraba olan Canoğullarına (Astırhan Hanları) geçti.

Şeybânîler

Mâverâünnehir’de ziraat

ticaret

güzel sanatlar ve kültürü geliştirdiler. Ülkede huzur ve emniyeti sağlayıp

iktisadî refah seviyesini yükselttiler. Ticaret yolları üzerinde kervansaray ve köprüler inşa ettirip

kıymetli madenlerden

alım gücü yüksek para kestirdiler. Sulama kanalları açarak

ziraî verimi yükselttiler. Şeybânî hanları

kültürlü kimseler olup

âlim ve sanatkârları himaye ederlerdi.

Konu Seçenekleri
Yazdırılabilir Sümü Göster Sayfayı E-Mail'le gönder
Modları Göster
Normal Mod Ağaç Modununa Geç Otomatik Konu Moduna Geç

Okuduğunuz Konuya Benzer Konular
Konu	Konuyu Açan	Forum	Cevaplar	Son Mesaj
Şeybaniler	O'NEAL	Tarihimiz	1	27-10-2007 21:30
Özbekler (Şeybaniler)	O'NEAL	Tarihimiz	0	24-09-2007 23:07

23-10-2007, 00:03	#1 (permalink)
O'NEAL	Şeybaniler (Özbekler, Şibaniler, Şibanoğulları) Şeybaniler (Özbekler Şibaniler Şibanoğulları)On beş ve on altıncı yüzyıllarda Mâverâünnehir’de hüküm süren Türk İslâm devleti. Adını Muhammed Şeybânî Handan alan bu devlete Özbekler de denir. Timur Han'ın 1405’te ölümünden sonra zayıflayan Timur İmparatorluğu parçalanmaya başladı. Bu sırada Aral Gölünün ve Seyhun Irmağının kuzeyindeki bölgede dağınık olarak yaşayan Özbekler Ebü’l-Hayr’ın idaresinde toplanarak 1428’de onu kendilerine han ilan ettiler. Özbeklerden ayrılan Kırgız Kazaklarını yeniden hakimiyeti altına almaya çalışan Ebü’l-Hayr 1468’de bir savaşta vefat etti. Ebü’l-Hayr’ın vefatından sonra Özbekler Çağatay Moğol hükümdarı Yûnus Hana yenilerek dağıldılar. Yûnus Han Ebü’l-Hayr’ın oğlu Şah Budak’ı öldürttü. Dağınık halde bulunan Özbekler bu hâdise üzerine Şah Budak’ın oğlu Muhammed Şeybek'in (Şeybânî) etrafında tekrar toplanarak güneye doğru inmeye başladılar. Bu hâdiseden sonra Şeybânîler adını alan Özbekler ilk zamanlar Çağatay Hanı Mahmud Hanın himayesine girerek Türkistan’a yerleştiler. Bu sırada Timuroğulları Devletindeki iç karışıklıktan istifade ederek 1500’de Buhâra’yı zaptedip Timur Hânedânına son verdiler. Mâverâünnehir tahtına Muhammed Şeybek geçti. Harezm Hive Belh ve Herat’ı ele geçirdiler. Çağatayların elinde bulunan Taşkent’i de zapteden Özbekler Çağatay Hanı Mahmud Hanla kardeşi Ahmed Hanı esir aldılar. Böylece Türkistan Mâverâünnehir Fergana ve Horasan bölgelerine hakim olup Orta Asya’nın en güçlü devleti hâline geldiler. İran’da bulunan Akkoyunlu Devleti'ni yıkarak hakimiyeti ele alan Safevîler Sünni itikadda olan Özbeklere karşı Horasan’ı ele geçirmek üzere harekete geçtiler. Sünni Müslümanların hâmisi durumunda olan Muhammed Şeybek Şah İsmail’in Ehl-i sünnet itikadını kabul etmesini ve kendisine boyun eğmesini istedi. İsteklerinin yerine getirilmemesi hâlinde bütün Âzerbaycan ve İran topraklarını elinden alacağını bildirdi. Bu sırada Osmanlılar'ın da desteğini alan Özbekler Safevîlere karşı mücadeleye başladılar. İkinci Bayezid Han Muhammed Şeybek’i Şah İsmail’e savaş açması için destekledi. Muhammed Şeybek’in oğlu Muhammed’in Kırgızların saldırısına uğramasını fırsat bilen Safevîler harekete geçerek Horasan’ı zaptedip Meşhed’e girdiler. Merv yakınlarında Özbekleri mağlup ederek Muhammed Şeybek’i şehit ettiler (1510). Yeniden bir araya gelen Özbekler 1512’de Şiî-Safevî kumandanı Necmî Sânî ile Bâbür’ü Goncdevan’da büyük mağlubiyete uğrattılar. Böylece Buhâra Semerkand ve Mâverâünnehir bölgeleri tekrar Özbeklerin hakimiyetine girdi. Yeniden iktidarı ele alan Şeybânîler Hânedânı 16. yüzyıl boyunca Mâverâünnehir bölgesinde hüküm sürdü. Semerkand’ı devlet merkezi olarak seçen Özbekler Muhammed Şeybek’in amcası Köçküncü Han devrinde Horasan’ın bir bölümünü Meşhed ve Esterâbâd’ı Safevîlerden aldılar. Fakat Meşhed ve Herat yakınlarındaki Türbe-i Şeyh-i Cem denilen yerde yapılan savaşta Şah Tahmasb’a yenilince buralar yeniden ellerinden çıktı. Bu sırada Hindistan’da bir Müslüman-Türk devleti kuran Babür Özbeklerin mağlubiyetinden istifade ederek Mâverâünnehir bölgesini ele geçirmek istedi. Oğlu Hümâyun Şah'ı Semerkand üzerine gönderdi. Fakat Özbeklerin güçlü olması ve Bâbür’ün Hindistan’daki işleri sebebiyle bir sonuç alamadı. Muhammed Şeybek’ten sonraki Özbek hanlarının en güçlüsü olan İkinci Abdullah Han dağılan Özbek boylarını toplayıp güçlü bir hâle getirdi. 1557’de Buhâra’yı tekrar ele geçirerek başşehir yaptı. Babası İskender’i bütün Özbeklerin hanı ilan etti. Belh Semerkand ve Taşkent ile Sirideryâ'nın (Seyhun) kuzeyindeki bölgeyi ve Fergana’yı tekrar hakimiyeti altına aldı. Babası adına hüküm sürdü. 1582’de Sarısu ve Turgay arasındaki Uludağ’a kadar uzanan bir sefer düzenleyip Bedahşân Horasan Gîlan ve Harezm’i ele geçirdi. 1583’ten itibaren ülkeyi kendisi idare etti. İran Şahı Abbas 1597’de Herat’ta Özbekleri yenerek Horasan’ı ele geçirdi. İkinci Abdullah Hanın oğlu Abdülmü’min Belh’i idare etmekteyken babasına isyan etti. Bunu fırsat bilen Kırgızlar Taşkent bölgesini işgal ettiler. 1598’de İkinci Abdullah Hanın vefat etmesinden altı ay sonra oğlu Abdülmü’min de öldürülünce Özbekler ülkesinde hakimiyet Şeybânîlere akraba olan Canoğullarına (Astırhan Hanları) geçti. Şeybânîler Mâverâünnehir’de ziraat ticaret güzel sanatlar ve kültürü geliştirdiler. Ülkede huzur ve emniyeti sağlayıp iktisadî refah seviyesini yükselttiler. Ticaret yolları üzerinde kervansaray ve köprüler inşa ettirip kıymetli madenlerden alım gücü yüksek para kestirdiler. Sulama kanalları açarak ziraî verimi yükselttiler. Şeybânî hanları kültürlü kimseler olup âlim ve sanatkârları himaye ederlerdi.