..::ŞeHZaDe::..

şeyh bedrettin isyanı ve osmanlı'da ilk yahudi lobisi..

Şeyh Bedrettin İsyanı

Şeyh Bedrettin Marxizm'e çok benzeyen düşüncelerini yaymaya çalışmış bu sonunda Osmanlı Devleti'ne karşı ayaklanmaya kadar varmıştır. Babası "İsrail" isimli bir Yahudi olan Şeyh Bedrettin'in sağ kolu ise sonradan din değiştirerek Torlak Kemal adını almış gerçek adı Samuel olan bir Yahudi idi. Torlak Kemal Şeyh Bedrettin'in emriyle 3000'e yakın dervişin başında Balkanlarda faaliyet göstermiştir. Torlak Kemal Şeyh Bedrettin İsyanı'na yanındaki pek çok Yahudi ile katılmıştı.
"Balivet'e göre Torlak Kemal Şeyh Bedrettin ayaklanmasında Manisa yöresindeki kalabalık Yahudi cemaatinden yandaş toplamış bulunmaktadır." (Türkiye'nin Devlet Yaşamında Yahudiler Çetin Yatkın sf.26)

Il. Murat
Şeyh Bedrettin ve Torlak Kemal'in yaydığı felsefe İslam dininden uzaklaşan materyalist bir felsefeydi. Şeyh Bedrettin isyanı Osmanlı ordusunun bastırmasıyla sona erdi. Torlak Kemal yakalanarak idam edildi. Şeyh Bedrettin de kısa bir süre sonra yakalanarak Serez'de asıldı.
II. Murat (1421-1451) dönemine gelince bu dönemde Yahudiler açısından en önemli olay Aşkenaz Yahudilerinin gruplar halinde Osmanlı Devleti'ne göç etmesi oldu. Fransa Yahudilerinin bir kısmı da Fransa'dan sürüldükten sonra Osmanlı topraklarında yerleştiler. Ayrıca yine bu dönemde ilk kez bir Yahudi saray doktoru olarak görevlendirilmiştir. Doktor İshak Paşa'dan sonra bu bir gelenek olarak yerleşti ve saray doktorları hep Yahudiler oldu.
İstanbul'un fethinin ardından Fatih Sultan Mehmet Osmanlı topraklarındaki tüm Yahudilerin İstanbul dahil olmak üzere istedikleri büyük kentlere yerleşmelerine izin vermişti. Bu devirde İstanbul Cemaati Osmanlı Cemaatleri'nin en önemlisi haline geldi. Yahudiler burada ticaret alanında güç kazandıkları gibi yönetimin değişik kesimlerinde de görev aldılar. O dönemde Saray doktoru Hekim Yakup önemli konularda söz sahibiydi.

Osmanlı'da İlk Yahudi Lobisi: Nasiler

Garcia Nasi


Kuşkusuz Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşayan Yahudilerin en önemlileri arasında Kanuni Sultan Süleyman döneminde yaşamış olan Donna Gracia Nasi ile yeğeni Josef Nasi bulunmaktadır.
"Nasiler İsrail tarihine geçmiş başlıca Yahudi ailelerindendir. Muazzam bir servete sahip olan bu aile Avrupa'nın en güçlü hükümdarlarıyla arkadaşlık ilişkileri kurmuş Osmanlı Sarayı'nda çok önemli görevlere ulaşmış Yasef Nasi siyasal Siyonizmden 350 yıl önce İsrail ülkesinde özerk bir Yahudi kolonisi kurmayı tasarlamıştır." (Türkiye Yahudileri Moshe Sevilla-Şaron sf.44)
Her zaman Osmanlı yönetiminden çok hoşnut olduklarını söyleyen Yahudiler bu devletin topraklarında özgürce yaşadılar. Siyonizm de aynı dönemde filizlenmeye başladı.

YASEF NASİ Herzl'den 400 yıl önce Osmanlı topraklarında Filistin'de özerk bir Yahudi kolonisi kurma projesiyle Siyonizmin temellerini atmıştı.

Donna Gracia Yahudi kaynaklarınca tarih sahnesine çıkan Yahudi kadınların en büyüklerinden biri olarak kabul edilir. Donna Gracia'ya bu önemini kazandıran şey maddi gücü ve Avrupa'daki ilişkileri sayesinde Avrupalı converso (dönme) soydaşlarına sağladığı olanaklar oldu. Gracia Nasi bir keresinde Ancona kentinde baskı altında bulunan Yahudilerin durumu hakkında Kanuni Sultan Süleyman'a başvurmuş ve Kanuni'nin bu Yahudilerin kendi tebasında olduğunu söylemesi üzerine Ancona Yahudilerinin büyük bir kısmı Osmanlı'ya göç etmişlerdir. Ayrıca Gracia Nasi Osmanlı kentlerinde pek çok sinagog kurmuştur.
Yasef Nasi'ye gelince Nasi'nin önemi Siyonizm fikrini İsrail Devleti'nin 1948'de kurulmasından dört asır önce taşıyor olmasıydı. Nasi Osmanlı toprakları üstünde özerk bir Yahudi kolonisi kurmak istemişti.
"Yasef Nasi Portekiz'de doğmuştur ancak köken itibarıyla İspanyol Yahudisidir. Yavuz Sultan Selim'in gözüne girmeyi başarmış Osmanlı Sarayı'nda saygın bir yer edinmiştir. Nasi Süleyman'a Filistin'in Tiberya şehri ve çevresini Yahudiler için imtiyazlı bir bölge olarak kabul ettirmiştir." (Israel: A History of Jewish People Refus Learsi sf.331)
"Tiberya için Yasef Nasi Sultan tarafından muhtariyet idaresi verileceğini umuyor burada büyük bir Yahudi yerleşim merkezi kurma hayali besliyordu." (Israel: A History of Jewish People Refus Learsi sf.331)
"Nasi bütün Yahudileri imtiyazını aldığı Tiberya'a göçe çağırdı." (The House of Nasi Dona Garcia Cecil Roth sf. 88)
"Yasef Nasi Tiberya'nın etrafını kale duvarları ile çevirmiş fakat yeterli sayıda Yahudiyi buraya toplayamamıştır. Bunun üzerine padişahtan Kıbrıs Krallığını istemiştir." (A History of the Jewish People James Parkes Penguin Books sf. 101)
"Kıbrıs ile ilgili emelleri gerçekleşmeyen bu krallık hırslısı 1566 yılında Sultan Selim'den Naksos Adaları Dükalığı'nı almıştır." (Saffet Naksos Dükalığı Tarihi Osmani Encümeni sayı 23)

Yasef Nasi Osmanlı toprakları üstünde Tiberya'da özerk bir Yahudi kolonisi kurmak istemiş ve burayı imtiyazlı bölge olarak kabul ettirerek şehrin etrafını surlarla çevirtmişti.

"Yasef Nasi'nin İsrail tarihindeki önemi İsrail ülkesinde Tiberya kentinde bağımsız ya da yarı-bağımsız bir Yahudi kolonisi kurmak ve bu koloniye Avrupalı Yahudileri yerleştirmek istemiş olması noktasındadır." (Türkiye Yahudileri sf.49)
Yasef Nasi'nin Tiberya'da özerk bir Yahudi kolonisi kurma projesi o zaman gerçekleşmemiştir ama Aliyah'a (Kutsal Topraklara geri dönüşe) doğru bir başlangıç olması açısından önem taşır.
"Şurası kabul edilmelidir ki (Tiberias Projesi) Yahudilerin anavatanlarına yeniden yerleşmelerine dönük ilk projelerden biri 19. yüzyıl Siyonistlerinin uygulayacakları planın öncüsüdür. Gerçekten de Joseph (Yasef) birçok yanıyla Siyonistlerin en büyüğü Theodor Herzl'e çok benzer." (Türkiye Yahudileri Moshe Sevilla-Şaron sf.50)
"Ayrıca Yasef Nasi Türkiye'de kurulan ilk istihbarat örgütünün de Başkanıdır." (Panorama 5 Nisan 1992 sf.13)

Osmanlı Yönetiminde Diğer Yahudiler
XVI. yüzyılda Ben Natan Eskenazi ve Ester Kira da Osmanlı yönetiminde söz sahibi Yahudiler arasında sayılırlar.
Eskenazi Saray'da Divan Danışmanlığı görevine gelmişti ve özellikle dış ilişkilerde etkili bir diplomattı. Öyle ki Polonya Kralının seçilmesi konusunda Osmanlı Sadrazamı Sokollu Mehmet Paşa'nın desteğini sağlayarak belirleyici bir rol bile üstlenmişti. O dönemde Saray'da harem kadınları kapalı yaşadıkları için harem ile dış dünya arasındaki alışveriş gibi bağlantıları kurmak için 'Kira' adı verilen kadınlar görev yaparlardı. Bu kadınlar harem çevresiyle kurdukları ilişkiler sayesinde devlet işlerinde de rol oynarlardı. Ester Kira da bunlardan biriydi ve bu ilişkileri menfaatleri doğrultusunda son derece kötüye kullanmıştı.
"Ester Kira saraydaki ilişkileri sayesinde kendine yakın olanlara imtiyazlar asalet ünvanları ve çeşitli menfaatler sağlarken dosttan çok düşman edinmiştir. Anlaşıldığı kadarıyla Ester Kira bu türden işlere gerektiğinden fazla karışmış ve işi (özellikle oğullarına) vergi muafiyetleri elde etme hatta sipahi beyliklerinin dağıtımına karışmaya kadar götürmüş büyük oğlunu İstanbul Gümrüğü'nün yönetimine almıştır." (Türkiye Yahudileri Moshe Sevilla-Şaron sf.54)