! Қ Â ĺ Π !

Heuristik özgül sorunların çözümü için kullanılan bir bilişsel süreçtir. Terim eğitim alanında bir öğrenciye öğretilmek istenen şeyi onun bulmasını sağlama yöntemini veya bilimler sisteminde olayların keşfini konu alan bilim dalını ifade etmek için kullanılmaktadır.

Heuristik terimi sorunlar karşısında doğruluğu kesin olmayan ama çoğu kez etkili görünen bir takım cevaplar oluşturma yollarım işaret etmektedir. Bu yollar etkili olmadıklarında sistematik yargı yanlılıklarına (bias) yol açmaktadırlar. Bu anlamda heuristik kavramı yargı yanlılıklarına göndermektedir.

Sosyal psikolojide (Tversky ve Kahneman 1974; Kahneman Slovic ve Tversky 1982) günlük psikoloji alanında kullanılmaktadır. Heuristikler özellikle belirsizlik durumlarında karar verme söz konusu olduğunda bireylerin spesifik problemleri çözmek üzere kullandıkları bilişsel süreçlerdir.

Bu süreçler içersinde çoğu kez çaba ekonomisi uygulanmakta ve kısa yoldan basitleştirici stratejiler izlenmektedir. Örneğin veri veya enformasyonların tümü dikkate alınmamakta yetersiz verilerle yetinilmekte tüm seçenekler gözden geçirilmemektedir. Sonunda az çok kabul edilebilir fakat yanlı sonuçlara ulaşılmaktadır.

Bu açıdan zihinsel kestirmeler olarak beliren heuristikler rasyonel yaklaşımlarla karşıtlık göstermektedir. Bunun klasik bir örneği vardır. Diyelim ki size kilitli bir kapıyı açmak üzere doğru anahtarın da içinde bulunduğu bir tomar anahtar verilse heuristiklerden birisi kilidin şekline bakarak buna benzer görünen anahtarları denemek olabilir. Rasyonel tutum ise anahtarları bir bir denemektir. Birinci halde kısa yoldan bir çözüm bulunabilir veya bulunamaz. Ama ikinci halde çözüm kesindir.

Araştırmacılara göre en sık rastlanılan heuristikler örnekleme kolay ulaşma simülasyon ve referans heuristikleridir. Örnekleme heuristikleri (representativeness heuristic) durumunda bir kategorinin öğelerine ilişkin istatistiksel enformasyonları dikkate almayıp özel bir niteliğe ağırlık verilmesi ve benzerliklerin öne çıkarılması söz konusudur. Bunun klasik örneği avukatlar ve mühendisler deneyidir. Bu deneyde bir grup deneğe belirli bir popülasyonda avukatların oranının % 30 mühendislerinkinin % 70 olduğu bilgisi verilmektedir.

Ardından bu popülasyondan bir kişinin portresi çizilmektedir; "Kemal Bey 40 yaşında evli ve üç çocuk babası. Yerel politikayla ilgileniyor ve el yazması kitap koleksiyonu yapıyor. Tartışmayı seviyor ve güzel konuşuyor. Sizce Kemal Bey'in avukat olma olasılığı nedir?". Deneklerin çoğunluğu Kemal Bey'in avukat olma olasılığını %90 olarak tahmin etmektedir.

İkincisi kolay ulaşma heuristikleridir (availability heuristic). Burada bir bütün içersinde çeşitli öğelerin bulunma frekanslarını dikkate almak yerine bulunması kolay öğeleri öne çıkarmak söz konusudur (Örneğin bir denek grubuna k harfinin Türkçe'de kullanılma oranları verilse ve ardından bu harfin sözcüklerin ilk veya üçüncü harfi olarak bulunma olasılıklarından hangisinin daha yüksek olduğu sorulsa söz konusu heuristik nedeniyle denekler muhtemelen birinci harf olma olasılığının daha yüksek olduğunu öne süreceklerdir. Veya etrafınızda birkaç kişide belirli bir marka arabanın bulunduğunu dikkate alarak bu markanın daha popüler olduğunu söylüyorsunuz.

Üçüncüsü simülasyon heuristikleridir. Bunlar gelecekte olacak veya geçmişte olmuş olan bir şeyi belirlemek söz konusu olduğunda kullanılırlar. Örneğin bir arkadaşınızla randevunuza geç kaldınız. Size sorulsa "arkadaşınız ne yapmıştır?". Bu soruya cevap vermek için daha Önce onun çeşitli durumlarda tanık olduğunuz tepkilerini dikkate alarak bir tür simülasyon yaparsınız. Muhtemel seçenekleri saptar (beklememe öfkelenme küsme kaygılanma) ve yargınızı verirsiniz.

Dördüncüsü referans heuristikleridir. Bunlar hakkında hiçbir enformasyona sahip olunmayan konularda daha önceden bilinen bir referans noktasından hareketle yargıda bulunmayı ifade ederler. Burada bilgi sahibi olmadığınız bir konuda belleğinizde mevcut bir veriyi 'demirleme' noktasını ya da kıyas noktasını temel alarak tahminde bulunuyorsunuz.

Örneğin herhangi bir kişinin fiziksel olarak ne kadar aktif olduğunu belirlemek için kendi fiziksel faaliyet düzeyinizi ölçü olarak alabilirsiniz. Veya 'şahsen görmediğiniz bir futbol maçında kaç seyirci olduğunu tahmin için daha önceki bir bilginizi (maç yapan takımın popülerliği veya daha önce gördüğünüz bir karşılaşma vb.) kullanabilirsiniz.

Yukarda özetlenen dört heuristik dışında çeşitli yazarlar tarafından karar verme ve problem çözümü konusunda ortaya konmuş başka heuristikler de vardır; örneğin araştırma heuristikleri gibi.