hepsi manyağı

PARALEL DAİRELER

Ekvator’a ve birbirine paralel uzandığı kabul edilen çizgilerdir.

Paralel Dairelerin Özellikleri:

Paralellerin başlangıcı Ekvator’dur ve en büyük paraleldir. Yeri doğaldır.
Bir paralel üzerinde bulunan bütün noktaların Ekvator ve kutup noktalarına uzaklıkları eşittir.
Aralarındaki uzaklık 111’er km’dir.
Merkezden alınan 1° lik açı farkı karşılığında çizilirler.
Enlemlerin belirlenmesinde yardımcı vasıta olarak kullanılırlar.
Paralellerin derece değerleri Ekvator’dan kutuplara doğru büyür.
Çevre uzunlukları Ekvator’dan kutuplara doğru kısalır ve kutuplarda nokta şeklini alır. Bu nedenle aralarındaki alanlar da kutuplara yaklaştıkça küçülür.
Paralel daireler meridyenlere diktir.
ÖRNEK

Aynı meridyen üzerinde bulunan X ve Y noktaları arasındaki uzaklık 6438 km’dir.

X noktası Ekvator üzerinde olduğuna göre Y noktası hangi paralel dairesi üzerinde yer alır.

26 b) 32 c) 44 d)58 e) 65

ÇÖZÜM

Y’nin hangi paralel üzerinde olduğunu bulmak için 6438 km’lik uzaklık 111 km’ye bölünür (6438:111) ve 58° bulunur.

Ekvator dünyayı iki eşit parçaya ayırdığı kabul edilen çizgiye denir. Başka deyişle Kuzey ve Güney kutup noktalarına eşit uzaklıkta olan noktaların birleştirilmesiyle elde edilen çizgidir.

Ekvator’un Özellikleri

En uzun paralel dairedir.
Paralel dairelerin başlangıcıdır. (0° Paraleli dünyayı kuzey ve güney olmak üzere iki yarı küreye ayırır.)
Güneş ışınlarını 21 Mart ve 23 Eylül’de dik alır.
Çizgisel hızın en fazla yerçekiminin en az olduğu yerdir.
Üzerinde gece ve gündüz süreleri her zaman eşittir.


MERİDYENLER

Yer’in merkezinden alınan 1° lik açı farkıyla çizilen ve bir kutuptan diğer kutup noktasına (Yer’in dışından) uzandığı kabul edilen çizgilerdir.

Meridyenlerin Özellikleri

Meridyenler arasında 1° lik açı farkı vardır.
Her meridyen yarım çember şeklindedir.
360 adet meridyen yayı bulunur.
Meridyenlerin başlangıcı İngiltere’nin Greenwich rasathanesinden geçer (0° meridyeni). Bu meridyene baş meridyen denir. Yeri doğal değildir.
Başlangıç meridyeninin doğusundaki meridyenlere doğu meridyenleri batısındaki meridyenlere batı meridyenleri denir.
Meridyenlerin derece değerleri 0° meridyeninden doğu ve batıya doğru gidildikçe büyür.
Bir paralel üzerindeki bütün meridyen aralıkları birbirine eşittir.
Meridyenler arasındaki uzaklık sadece Ekvator üzerinde 111 km’dir. Bu uzaklık kutuplara doğru azalır ve bütün meridyenler kutuplarda birleşir. (Meridyenlerin bu özelliği Yer’in Geoid şeklinde olmasının sonucudur.)
Her meridyenin tam karşısındaki meridyene anti meridyen denir. Örneğin 0° meridyeninin antimeridyeni 180° meridyenidir.
180° meridyeni tarih değiştirme çizgisidir.
Meridyenler boylamların ve saatlerin (zamanın) belirlenmesinde kullanırı.
Meridyenler arasındaki zaman farkı 4’er dakikadır.
Paralelleri dik kesen meridyenlerin uzunlukları birbirine eşittir.
Aynı meridyen üzerindeki yerlerde yerel saat de aynıdır.
Aynı meridyen üzerindeki yerlerde Güneş 21 Mart ve 23 Eylül’de aynı anda doğar ve aynı anda batar. Diğer tarihlerde ise yerel saatler aynı kalırken Güneş’in doğuş ve batış saatleri değişir. Bunun nedeni eksen eğikliğidir.
ÖRNEK

Dünya üzerinde olduğu varsayılan 360 meridyen yayı başlangıç meridyeninden başlayarak 180’i doğuda 180’i batıda olmak üzere ayrılmış 180° meridyeni aynı zamanda tarih değiştirme çizgisi olarak kabul edilmiştir.

Yalnızca bu bilgilere dayanarak yerel saati başlangıç meridyeninden 50 dakika ileri olan bir nokta için;

Dünya’nın bu noktadaki dönüş hızı

Ekvator’a olan uzaklığı

Tarih değiştirme çizgisine göre zaman farkı

Başlangıç meridyenine olan uzaklığı

Bilgilerinden hangilerine ulaşılabilir?

(2001)

ÇÖZÜM

Yerel saati başlangıç meridyeninden 50 dk ileri olan yer (50:4’ten) 12°30’ doğu meridyeni üzerindedir.

Sadece meridyen derecesi bilinen bir yerin çizgisel hızı Ekvator’a uzaklığı ve başlangıç meridyenine uzaklığı bilinemez. Çünkü bunları tesbit edebilmek için o yerin enlem derecesi bilinmelidir.

O halde meridyenden faydalanılarak bir yerin sadece tarih değiştirme çizgisiyle arasındaki zaman farkı tesbit edilebilir.

Doğru Seçenek Yalnız III



ENLEM

Yeryüzündeki herhangi bir noktanın ekvator’a uzaklığının merkezdeki açı cinsinden değerine enlem denir.

Ekvator’a yakın (0° - 30° enlemleri arası) enlemlere alçak enlemler kutuplara yakın enlemlere de (60° - 90° enlemleri arası) yüksek enlemler denir. 30° - 60° enlemleri arasına ise orta enlemler denir.

Enlemin Etkileri

Dünya’nın dönüş hızı (çizgisel hız) enlemlere bağlı olarak değişir. Kutuplara gidildikçe dönüş hızı azalır.
Atmosferin kalınlığı enleme göre değişir.
Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe yerçekimi artar.
Gece-gündüzlerin uzama ve kısalma süreleri enlemlere göre değişir. Kutuplara yakın enlemlerde gündüz ve geceler daha çok uzayıp kısalır. Aynı enlem üzerindeki bütün noktalarda gündüz süreleri her zaman birbirine eşittir.
Enlemleri aynı olan bütün noktalar Ekvator’a eşit uzalkıltadır.
Güneş ışınlarının düşme açısı sıcaklıkler ve iklim özellikleri enlemlere göre değişir.
Buna bağlı olarak

Bitki örtüsü
Tarım ürünleri
Toprak yapısı
Hayvan türleri
Akarsu rejimleri
Buzul alt sınırı ile orman tarım ve yerleşme üst sınırları enleme göre değişir.
Yerleşme özellikleri ve yaşam biçimleri enlemlere göre değişir.
Sıcaklık ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe azalır.
Kuzey Yarımküre’de güneyden Güney Yarımküre’de ise kuzeyden esen rüzgarlar sıcaklığı artırır.
Deniz ve okyanusların sıcakluk ve tuzluluğu kutuplara gidildikçe azalır.
Cisimlerin gölge uzunluğu kutuplara gidildikçe artar.
ÖRNEK

Kırkıncı paralel üzerindeki bir noktanın hangi yarımkürede yer aldığı aşağıdakilerin hangisine bakılarak saptanamaz?

Gece-gündüz süresinin eşit olduğu güne

Gündüz süresinin uzamaya başladığı güne

Gölge boyunun en kısa olduğu aya

Sıcaklık ortalamasının en düşük olduğu aya

Cisimlerin öğle saatindeki gölgesinin yönüne

(2001)

ÇÖZÜM

Gece-gündüz eşitliği yaşanan günler bütün merkezler için aynıdır (21 Mart ve 23 Eylül).

Buna göre paralellere göre farklılık göstermeyen bir özelliğe bakılarak hangi yarımkürede olduğu bulunamaz.

Doğru Seçenek A

Enlemin etkileri Dünya’nın şeklinin yuvarlak olmasından kaynaklanır. Bu nedenle üniversite sınav sorularında “enlem” cevabı verilmesi gerekirken “Yer’in şekli” cevabının verilmesi sizleri yanıltmamalıdır.



BOYLAM

Bir noktanın başlangıç meridyenine uzaklığının merkezdeki açı cinsinden değerine boylam denir.

Boylamın Etkileri

Boylamın sadece zaman kavr***** (yerel saatlere) etkisi vardır. Başka deyişle boylamları aynı olan noktaların yerel saatleri de her zaman aynı olur.

Yeryüzündeki harhangi bir noktanın derece dakika ve saniye cinsinden enlem ve boylamla belirlenmesi mümkündür. Ancak yeryüzündeki tüm noktalardan paralel ve meridyenler geçmez. Paralellerle enlemler meridyenlerle de boylamlar arasındaki fark esas itibariyle bununla ilgilidir.