ANNENİN ÇOCUĞUNU EMZİRME ZORUNLULUĞU
Kadının hak ve görevleri açıklandığında
Çocuk emzirme ve ev süpürme ile dahî görevli olmadığı söylenir. Peki süt annelerin hem kendi çocuklarını
hem de başkalarınkini emzirmeleri nasıl mümkün olacaktır?
Meselenin esasını anlamak için
Bakara Sûresindeki konuyla ilgili âyet-i kerimenin mealine bir göz atalım: "Anneler çocuklarını emzirmeyi tamamlamak isteyenler için iki bütün yıl emzirirler. Evlât kendisine ait olan babaya da
emzirenlerin yiyecekleri
giyecekleri uygun ölçüde bir borçtur. Gerçi herkes gücüne göre sorumlu tutulur. Ne bir anaya yavrusu ile
ne de bir babaya yavrusu ile zarar verilmemelidir. Vârise düşen de aynı borçtur. Eğer baba ve ana karşılıklı rıza ve müsavere ile çocuğu memeden kesmek isterlerse
kendilerine bir günah yoktur. Eğer çocuklarınızı başkasına emzirtmek isterseniz
vereceğinizi güzel güzel verdikten sonra yine size günah yoktur. Allah'dan da korkun ve bilin ki
Allah ne yaparsanız görür
basîr'dir." (2/233)
Bu âyet
emzirme ile alâkalı olarak bir çok hüküm ihtiva eder: a. Emzirmenin en uzun müddeti iki yıldır. Ondan sonraki emzirme ile süt akrabalığı oluşmaz. b. Hâmileligin en az süresi altı aydır. (Çünkü bir başka âyette de "Gebelik ve sütten ayırma otuz aydır" buyruluyor (46/15) emzirme süresi olan yirmidört ayı bundan çıktığımızda altı ay kalır.) c. Çocuk babaya nisbet edilir. d. Emzirme ücreti babanın üzerinedir. Demek ki
anne
çocuğu baba adına emzirir
yani emzirme zorunlulugu yoktur. e. Baba bu konuda anneye baskı yapamayacağı gibi
anne de babanın çâresiz kalması halinde ona kazan kaldıramaz. f. Babanın ölmesi halinde varisleri
onun çocuğunu emzirene karşı aynı nafaka borcu ile mükelleftirler. g. Anne çocuğunu emzirmek isterse
baba onu ayırıp süt anneye vermez. h. Iki yıldan önce de çocuk
anne babanın karşılıklı anlaşma ve kararlan ile sütten kesilebilir. Yani emzirmenin zorunlu en az süresi yoktur... Daha bir çok ahkâm ve faydalı bilgi
bu ilginç üslup ve muhtevali âyet-i kerimeden çıkarılmıştır. Imdi Hanefiler derler ki: Bir başka âyette de: "Eğer zorlanırsanız onu bir başkası emzirir
eğer sizin için emzirirlerse
emzirenlerin ücretlerini verin" (Talak 65/6) buyurulduğuna göre
annelerin emzirme zorunluluğu yoktur. ( Cessâs
N/104) Anne emzirmek isterse
babanın buna mani olup
başka anne bulması câiz değildir. (Cessâs
N/105
106) Çünkü bunda anneye çocuğuyla zarar verme vardır. Halbuki bu
âyetle yasaklanmıştır. Emzirme süresi içerisinde çocuğun
annesinden
başkasının memesini almaması
babanın ve çocuğun malı bulunmaması
babanın süt anne bulamaması gibi durumlarla emzirici olarak annenin belirlenmiş olması dışında
babanın onu zorlama hakkı
hukuken (kazaen) yoktur. (ibn Âbidîn NI/212
559
618; Kasânî
Bedâyî IV/40) Yalnız babanın süt anne bulamaması halinde bile
havyan sütü
yag
mama vs. ile bakabileceği için anne yine mecbur edilemez diyenler de vardır. ( ibn Âbidîn NI/618) Ancak mezkur âyet-i kerimenin üslûbu ve bu konunun çeşitli yönlerini örfe bırakması göz önünde bulundurulduğunda
hukuken olmasa dahî
annenin çocuğunu diyaneten (Allah indinde) emzirme zorunluluğu vardır denmiştir. (Âbidîn NI/211) Çünkü evin her türlü ihtiyacı ve dış yükü erkeğin omuzları üzerindedir. Kadının emzirmek istememesi
olsa olsa sıkıntı çekmemek ve fizikî formasyonunu bozulmaktan korumak için olabilir. Bu ise
daha çok kocasını ilgilendirir. Eğer o da böyle istiyorsa
zaten anlaşılır ve süt anneyi beraberce bulurlar. Istemiyorsa
anne için pek mazeret kalmamıştır. Ama yine de kanun onu buna zorlayamaz.Bu konudaki Hanefî görüşü
aynı zamanda cumhûrun (fıkıhçılar çoğunluğunun) da görüşüdür. (Sabûnî Âyâtü'l-ahkâm I/353) Mâliki'lerde kadın eş olduğu sürece ve başkasının kabul etmemesi halinde
emzirme annenin görevidir. (Ibnü'I-Arabi
Ayâtü'I-ahkâm I/204) Ama bâin talakla ayrılan kadının görevi değildir. Bu durumda babanın görevidir. Ancak kadın kendisi emzirmek isterse
o bu iş için önceliklidir ve emzirmesi karşılığında ecr-i misil hak eder. (Sabûnî
age. I/353) Keza kadın kocanın nikâhında olduğu sürece
baba onun sadece kendisine ait kalması için
çocuğu başka bir anneye emzirtmek isterse bu câizdir. Çocuk da süt anneyi kabul ediyorsa (emiyorsa) annenin onu kendi emzirmekte israr etmesi câiz olmaz. Çünkü bunda babaya zarar vardır. Özellikle de kadın tekrar hâmile kalmışsa bu böyledir. Bu iki sebep
annenin çocuğunu süt anneye teslim etmesini gerektirir. Çünkü âyetin emzirmeyi kadına hak olarak da görev olarak da vermiş olması muhtemeldir. (Ibnü'I-Arabî age. 4/204) Ancak Imam Mâlik
soylu kadınların emzirmek istememeleri halinde
maslahata binaen emzirme zorunlulukları yoktur
der. Babanın süt anne tutmaya maddî gücü yeterli değilse; emzirme masraflarını devlet hazînesi (beytü'l-mâl) karşılar
diyenler de vardır. (Kurtubî
IV/161)
Şâfiîler de
çocuğu babanın başkasına emzirtmek istemesi halinde
kadının buna karşı çıkamayacağını çünkü bunun erkeğin kadından yararlanma hakkına kısmen engel olacağını söylerler. Hanbelîler ise
Hanefiler ile hemen hemen aynı görüştedirler. (ibn Kudâme
el-Mugnî VN/627-28)
Bu konuda ayrıca şunları da söylemek
ya da söylendiğini duyurmak gerekir:
Hangi görüşte olunursa olunsun
anne
ilk ağız sütünü çocuğa vermemezlik edemez. Bu süt çocuk için hayatı önem taşır. Ondan sonra emzirmeyi reddebilir.(ibn Kesîr I/418)
Âyette: "Ne bir anaya yavrusu ile
ne de bir babaya yavrusu ile zarar verilsin" deniyor. Babaya zarar verilmesi
annenin ona serkeşlik etmesi
siddet kullanması
nafaka ve giyim konusunda haksız isteklerde bulunması
çocuk konusunda ihmalkârlık yaparak onu sıkıntıya sokması
çocuk kendisine alistiktan sonra gidip süt anne bulmasm istemesi vb. şeylerle olur. Anneye zarar verilmesi ise
onun nafaka ve elbisesi konusunda babanın üzerine düşenden kişinti yapması
onu emzirmeye zorlaması
kendi emzirmek istiyorsa alıp başkasına vermek istemesi gibi şeylerle olur. (ZeMahşerî
Kessâf I/370; Ayrıca bk. Suyûtî
iklîl 57; Venhe ez Zuhaylî VN/733 vd.) Âyetin muhtevasina göre bunların yapılmaması gerekir.
Süt annelere gelince
karşılıklı :rızaya dayanan bir ücret akdi ile emzirecekleri için
herhangi bir zorunlulukları yoktur. Istemezlerse emzirmezler. Sütleri kendi çocuklarına fazla geldiği
kendi çocuklarını sütten erken kestikleri
ölmüş olabilecekleri ihtimalleri düşünürsek
süt annelik yapmanın o kadar zor olmadığını görürüz. Ayrıca günümüzde bu uygulamanın hemen hemen hiç yapılmadığını da hesaba katarsak
günümüz örfüne göre annelerin çocuklarını diyaneten (Allah indinde) emzirmek zorunda olduklarını söyleyebiliriz.Ancak bu müessesenin çok faydalı yönlerinin olduğunu da bilmemiz gerekir. Süt emmenin de Islâmda bir akrabalık sebebi olduğunu düşünürsek
bu yolla akrabalık çemberi genişlemis ve sosyal dayanışmaya katkıda bulunulmus olur. Fakir anneler için hem güzel bir. is sahası açılmış hem de istikbalının garantisi olacak akrabaları çogalmış olur. Fizikî formasyonuna önem veren kadınlar
onu bozmadan
yıpranmadan hem çocuk sahibi olmuş
hem de başkasına iş temin etmiş olurlar. Bunu
bir kadının (ya da erkeğin) keyfi için diğerinin sömürülmesi gibi gayr-i insanî bir uygulama olarak görmek isabetsiz olur. Çünkü bir defa bu fitrî ve en iyi olan uygulama değildir. Annelerin çocuklarını bizzat kendilerinin emzirmeleri menduptur. Çünkü çocuğun
gıda kadar anne şefkatine de ihtiyacı vardır. (Sabûnî age I/353) Sonra bunu gayr-i insanî görüp uygulamamanın hiç bir insanî sonucu yoktur. Anne istediği formasyonunu kaybedecek
süt anne de alacağı ücreti kaçıracaktır. Belki de bunun onur kırıcı olmaması için
Islâm ona da aynı zamanda bir annelik pâyesi vermektedir.